Download Dragons carpet Varni and Zili are mistakenly hung in the Museums upside down

Dragon carpets "Varni" and "Zili are mistakenly hung in the Museums
upside down.
The dragon carpets appeared in the Safavid era. In the 19th century they
migrated to flat-woven carpets. Strongly geometricized and schematized images of
dragons became difficult to recognize. Many museums hang these carpets wrong,
upside down.
VƏRNİ XALÇALARIMIZIN MUZEYLƏRDƏ TƏRSİNƏ ASILMASI
PROBLEMİNƏ DAİR
Azərbaycanda ən çox Əjdaha olan yer – Azərbaycan Xalça Muzeyidir!
Xalçalrımızdakı “əjdaha”lar “Xeyr-Şər” simvolu, “ruzi-bərəkət” qoruyan talisman kimi
əcdadlarımızın inamlarını əks etmişdir. “Xeyirxah əjdaha” evi, ocağı, ailəni – “bəd
nəzərdən”, “Şər”dən qoruyaraq, əmin-amanlığın, var-dövlətin keşikçisi idi.
Qoruyucu, mistik simvol kimi ev və şəxsi əşyalarda əjdaha təsvirini yerləşdirmək
qədim dövrdən başlayıb, lakin Səfəvi dövrü (XVI-XVIII ə.ə.) xalçalarında daha geniş
vüsət alıb. Təbriz, Ərdəbil, Qarabağ xovlu xalçalarında “əjdaha” kifayət qədər “realistik”
və tanınan şəkildə təsvir olduğundan, onların dünya muzeylərində düzgün asılmasında bir
o qədər problem yaşanmayıb. Lakin XIX əsrdən bu “əjdaha”lar xovsuz xalçalara “köçür”,
bu gün isə, həmin xalçalar dünya muzeylərindədir. Əjdahalarımızın problemləri də
buradan başlayır...
Aşağı ilmə sıxlığı ilə toxunmuş və texnologiyasına görə daima sxematikliyə və
həndəsiliyə meylli olan “Vərni” və “Zili” xalçalarında Əjdahalar kəskin sxematikləşərək,
çətin anlanan görkəmə düşür.
Bu gün “əjdaha”nın qoruyuculuğuna, “xeyir-bərəkət” gətirməsinə inam artıq itib.
Bununla bərabər, “əjdaha” obrazının tanınma, “eyniləşdirmə kodu” da itirilib. Bunun
nəticəsində bəzi muzeylərdə “əjdahalı” “vərni”lərimiz baş aşağı, ayağı-yuxarı asılıb.
Obyektivlik naminə demək lazımdır ki, düzgün asılmış əjdahalı “vərni”lərə də rast
gəlirik. Bu məsələni hərə öz bildiyi kimi “...Maaaaa elə gəlir ki...”!!! metodu ilə həll edir.
Hesab edirəm, “əjdaha”lı xalçaların “vətəni” olan Azərbaycana və “əjdaha” inamının
varisləri olan Azərbaycanlılar üçün bu dözülməzdir. Ermənilər olsaydı, bütün dünyanı
məcbur etmişlər ki – “belə olmaz, bu kobud səf, savadsızlıq, bizim qədim inamlarımıza,
incəsənətimizə hörmətsizlikdir”. Əslində biz də belə düşünməliyik, bu fakt “bayrağı başı aşağı asmağa bərabərdir.
Bu problemin ciddiliyini nəzərə alaraq, dünya kolleksiyalarında olan 40 yaxın Səfəvi
dövrü(XVI-XVIIIə.ə.) “əjdahalı” xalçası və onların varisi olan 40 yaxın XIX-XXə.
əvvəlinə aid “vərni” və “zili xalçası ikonoqrafik təhlil olunaraq, əjdaha təsvirinin
etalon”u(çeşni) müəyyən olunmuş və həmin etalonun “vərni” əjdahaları ilə “qohumluğu”
birmənalı təsdiq olunmuşdur.
I Problemin yaranma səbəbləri :
1. XIX-XX ə. əvvəlinə aid Azərbaycanın xovsuz “vərni” və “zili” xalçalarında “əjdaha”
təsvirləri kəskin həndəsiləşmə və stilizasiyaya uğradığından çətin anlanan görkəmə düşür.
“Əjdaha”ların sxematik S-vari formaya düşərək, “yuxarı və aşağı”,“baş və ayaqlar”ın
tanınmaz şəkilə düşməsi, fiqurun digər detallarının “ixtisar” olunması səbəbindən
xalçalar bir çox muzeylərdə, o cümlədən Azərbaycan Xalçası Muzeyində tərsinə asılır.
2.
Ümumi sayına görə az olan (lakin var!) “vərni” və “zili”lərdə “əjdaha”larla
bərabər(boşluqlarda) xırda qoruyucu-amulet (“tumar”, “hamayil”), quş, heyvan, insan,
ağac təsvirləri də mövcuddur. Bunlar bəzi hallarda “əjdaha” təsvirinin “yuxarı-aşağı”
istiqamətinə uyğun, bəzi hallarda isə - əksinə toxunub. Bunun səbəbi XIX ə.
toxucularının qədim “əjdaha” obrazını artıq düzgün qavraya bilməməsi, onun aşağı və
yuxarı hissəsini ayırd edə bilməməsi və ya buna ciddi əhəmiyyət verilməməsi nəticəsində
meydana gəlmişdir. Yaddan çıxarmayaq ki, bu xalçaların əsas elementi “əjdaha”dır və
onlar “əjdahalı xalça”lar adlanır.
3.
Bəzi mötəbər muzeylərin “əjdahalı” “vərni”lərimizi tərsinə asması diğər xırda
muzeylərə də təsir etmişdi. Obyektivlik naminə demək lazımdır ki, “əjdaha”lı
vərnilərimizi düzgün başa düşən və asan muzeylər də az deyil.
Səfəvi xalçalarında “əjdaha” təsviri nisbətən “realistik” və tanınan olduğundan
muzeylərdə tərsinə asılma faktları azdır. “Əjdaha”lı vərnilərimizin muzeylərdə tərsinə
asılması faktları çoxdur. Bu xalçaların internet vasitəsilə “tirajlanması”, onların “başı
aşağı” olmasını normal hal kimi təsbit etmişdir. “Çoxu belə yerləşdiribsə - deməli – belə
düzgündür” prinsipi ilə.
Muzeylərdən fərqli olaraq, məşhur dünya auksionları Christie’s, “Scinner”,
“Kunstauktionen” və b. öz kataloqlarında “əjdahalı” xalçalarımızı düzgün nəşr etmişlər.
4. “Şərq xalçaları üzrə Beynəlxalq konfrans”ın(İCOC) məsul təşkilatçısı, Azərbaycan
xalçasının “dostu-qardaşı” və muzeyin əcnəbi kuratoru olan Alberto Boralevi, muzeyin
keçmiş rəhbəri Röya Tağıyevanın muzey ekspozisiyasında “əjdahalı vərni”ni tərsinə
asmaları bu gün də yaşanan acı həqiqətidir. Və məsələ A. Boralevinin mövqeyi ilə bitmir.
Röya Tağıyeva “Azərbaycan xalçası ensiklopediyası. I cild” kitabında vərni xalçaların
hamısını tərsinə yerləşdirmiş və izah vermişdir. Həmin səfi, “Azərİlmə” müəssisəsinin
rəhbəri Vidadi Muradov da öz “Qarabağ xalçaları” kitabında təkrar edir. Bu onların
mövqeyidir. Belə mövqe ilk növbədə ona görə təcüb doğurur ki, onlar Lətif Kərimovun
“Azərbaycan xalçası. I cild” kitabında həmin əjdahanın ayaqları və başının düzgün
göstərilməsindən xəbərsiz deyillər. Lətif Kərimov səf etmişsə, bu sübut olunmalı və
ictimailəşdirilməli idi ki xalq da öz əjdahasını tanısın. Belə sübutlar yoxdur və əminəm olmayacaq !
II Problemin həlli :
1. Məqaləyə əlavə olunmuş Səfəvi xalçaları və onların sələfləri olan “əjdahalı vərni”lərə
bir daha, DİQQƏTLƏ baxaraq, əjdahanın “baş - ayağını” görmək, onun profili,
duruşu, hərəkəti və ayrı-ayrı detalların ikonoqrafik variantlarını nəzərdən keçirərək,
“ƏJDAHAMIZI YENİDƏN GÖRMƏK və TANIMAQ” ilk növbədə bizim özümüz
üçün vacibdir.
2. Xalaça mütəxəssislərimiz bu məsələdə birmənalı mövqeyə gəlməlidir. Subyektivlik,
ambisiyalar, “maaaa elə gəlir ki...” arqumenti və ya “xarici ekspert bizim xalçamızı
bizdən yaxşı tanıyır”
mövqeyi sübut edir ki, qeyri-müəyyənlik və
özündən
şübhələnmək elə bizim özümüzdən başlayır.
“Əjdaha”lı vərniləri düz asmaqla biz digər muzeylərə də “siqnal” göndərmiş
olarıq. Vərnilər olan muzeylər və onların xalça expertləri bilməlidir ki, “əjdahalı
xalçalar”ın vətəni Azərbaycandır və Azərbaycanlılar daha düzgünü bilir. Onda onlar
da xalçaları düzgün təqdim edər.
Bəzi ekspertlərin fikirinə görə xalça hansı istiqamətdə toxunubsa, o istiqamətdə də
nümayiş olunmalıdır. Hesab edirəm, bu ekspert mövqeyi deyil, tocucu mövqeyidir.
Xalça toxucusunun əjdahanı səf başa düşərək, tərsinə toxumasının və ya buna
əhəmiyyət verməməsinin xalçanın üzərindəki təsvirlərə əsasən düzgün asılmasına
aidiyyatı yoxdur. Belə çıxır ki, əgər toxucu kiminsə portretini, fiqurunu tərsinə, başıaşağı toxuyubsa – deməli belə də asılmalıdır, çünki toxucu bu istiqamətdə toxuyub !!!.
Belə meyar yalnız aşağısı-yuxarısı olmayan simmetrik naxışlara şamil oluna bilər.
Xalçaya baxan tamaşaçı toxunma istiqamətini görmür və bilmir. Bu ona maraqlı da
deyil. Amma başı-aşağı olan təsviri-görür.
Əfsuslar olsun ki, bu məntiqə sığmayan, fikir tərəfdarları da var. Əminəm ki,
həmin
o expertlər, toxucu ucbatından özlərinin başı-aşağı toxunmuş portretlərini
toxunduğu kimi, baş-aşağı vəziyyətdə asmazdılar.
3. Vərni xalçalarının təqdimat problemi əsaslandırılaraq, Beynəlxalq Muzeylər Komitəsi
(İCOM) vasitəsilə xalçalarımız olan muzeylərə çatdırılmalı, ilk növbədə isə -özümüzdən
başlamalıyıq. Yəqin ki, bu iş Mədəniyyət Nazirliyi və Xalça muzeyinin bir-başa
vəzifəsidir.
4. Xalça üzərindəki “əjdaha” təsvirinin - bədii obraz, bu obrazın isə, subyektiv və fərdi
təxəyyüldən asılı olaraq qavranmasını nəzərə alaraq, muzeyə gələnlərə “vərni”
xalçalarında çətin anlanan
S-vari
formalı “əjdaha” təsvirini “görmək”də köməklik
edərək, uyğun ekskursiya mətni hazırlanmalı və tamaşaçılara çatdırılmalıdır.
Mirasımıza hörmət edək ki, başqaları da bizə hörmət etsin !